Dwangstoornis

Wat is een dwangstoornis?

Een dwangstoornis is een type angststoornis waarbij je herhaaldelijk dwangmatige gedachten en/of handelingen (compulsies) ervaart. Deze gedachten en handelingen nemen veel tijd in beslag en beïnvloeden je dagelijks leven aanzienlijk.

Iedereen heeft weleens dwanggedachten, zoals de vrees dat er iets ernstigs gebeurt met een dierbare of de angst voor een ongeluk. Deze spontaan opkomende gedachten of beelden worden ‘intrusies’ genoemd.

Een enkele dwanggedachte of intrusie betekent nog niet dat je een dwangstoornis hebt. Als de dwanggedachten en handelingen echter zo extreem worden dat ze je dagelijks leven beïnvloeden, kan er sprake zijn van een dwangstoornis.

Hoe herken je een dwangstoornis?

Je kan een dwangstoornis in een vroeg stadium herkennen doordat je bijvoorbeeld de drang voelt om alles perfect te organiseren. Doe je dit niet, dan word je heel onzeker. Het is moeilijk voor je om zorgeloos te genieten van positieve, leuke gebeurtenissen. Je maakt je continu zorgen, ook over zaken waar je helemaal geen invloed op hebt.

Mensen kunnen in het algemeen last hebben van gedachten en beelden die zich aan je opdringen. Dat wil niet zeggen dat je een dwangstoornis hebt. Van een dwangstoornis is sprake wanneer de volgende kenmerken zich voor een langere periode bestaan:

• Dwanggedachten (intrusies)
  Dwanggedachten zijn onaangename, beangstigende of schokkende gedachten of beelden. Vaak zijn ze onlogisch, maar voelen ze wel aan als de voorbode van iets vreselijks. Je kan bijvoorbeeld bang zijn voor vuil en besmetting, (natuur)rampen of angstig zijn om iemand schade te berokkenen. Het kan ook zijn dat je bang bent voor ongewenste beelden, twijfel over relaties, of je het wel goed doet of zorgen hebt over problemen in de wereld.
  Het is goed te weten dat deze gedachten onvrijwillig en ongewenst zijn en vaak in strijd met je persoonlijke waarden.
• Dwanghandelingen (compulsies)
  Dwanghandelingen, ook wel compulsies genoemd, zijn handelingen en/of rituelen die je steeds opnieuw uitvoert om de angst, spanning of afschuw van een dwanggedachte te verminderen. Deze dwanghandelingen kunnen zichtbaar zijn, of volledig in je gedachten plaatsvinden. Veel voorkomende handelingen zijn: continu wassen en schoonmaken, controleren, herhalen en tellen, ordenen en rangschikken, of geruststelling of bevestiging vragen.
• Vermijding
  Veel mensen gaan daarnaast situaties, plekken of personen uit de weg die spanning oproepen of dwanggedachten kunnen triggeren. Dit wordt vermijding genoemd. Dat lijkt op korte termijn te helpen, maar op de lange termijn wordt je wereld kleiner en wordt het lastiger om uit de cyclus te stappen.
  

Van een dwangstoornis is sprake wanneer dwanggedachten en/of dwanghandelingen een terugkerend en dwingend karakter hebben. De gedachten dringen zich als het ware op en roepen angst of spanning op. Om deze onrust te verminderen voel je de sterke behoefte om bepaalde handelingen in herhaling uit te voeren.

Het niet uitvoeren van deze handelingen leidt meestal tot duidelijke angst of onrust, waardoor de cirkel van gedachten en gedrag in stand blijft.

Oorzaken

Verschillende oorzaken kunnen ten grondslag liggen aan een dwangstoornis. Erfelijkheid kan een rol spelen en daarnaast spelen persoonskenmerken uit je karakter een rol. Je hebt een groter risico op het ontwikkelen van intrusies en compulsies bij eigenschappen als overgevoeligheid voor negatieve ervaringen, snel gestrest, een extreem groot verantwoordelijkheidsgevoel, perfectionisme, introvert, snel angstig en extreme behoefte aan controle en zekerheid. Daarnaast kunnen traumatische, stressvolle levensgebeurtenissen bijdragen aan het ontwikkelen van dwanggedachten en dwanghandelingen.

Welke soorten dwangstoornissen zijn er?

We maken onderscheid tussen verschillende soorten dwangstoornissen. 

1. Obsessieve-compulsieve stoornis
   Bij een obsessieve-compulsieve stoornis (OCS, of in het Engels ook wel OCD genoemd) heb je meerdere keren per dag last van dwanggedachten. Met of zonder dwanghandelingen. Smetvrees is een voorbeeld van OCS. Je hebt extreme angst voor vuil, vies worden en besmet raken. Deze vorm van dwangstoornis komt het meeste voor. 
2. Verzamelstoornis
   Bij een verzamelstoornis heb je een drang om specifieke voorwerpen te verzamelen en te bewaren. Spullen wegdoen is bijzonder moeilijk voor je. Het leidt er vaak toe dat je een grote hoeveelheid spullen in je huis hebt, waar eigenlijk helemaal geen plek voor is.
3. Morfodysfore stoornis (Body Dysmorphic Disorder)
   Als je een morfodysfore stoornis hebt, heb je het idee dat je een vervorming hebt aan je lichaam of gezicht. Vaak is hierbij voor anderen geen of een nauwelijks zichtbare afwijking te zien. Zelf besteed je er extreem veel aandacht aan en vind je jezelf lelijk. Je wilt bijvoorbeeld je gezicht camoufleren, of in extreme gevallen plastische chirurgie om de ‘afwijking’ te verhelpen.
4. Huidpulkstoornis (Excoriatiestoornis)
   Als je last hebt van een huidpulkstoornis heb je de drang om aan je huid te pulken. Het lukt je niet hiermee te stoppen en je beschadigt je huid.

Trichotillomanie
Bij trichotillomanie ervaar je drang om je eigen haar eruit te trekken. Niet alleen je hoofdhaar, maar ook de wimpers, wenkbrauwen of andere vormen van lichaamsbeharing wil je eruit trekken.

Wat kun je zelf doen?

Naast voldoende slaap, beweging en voeding is het belangrijk om met anderen te delen wat je bezighoudt en situaties zo min mogelijk uit de weg te gaan. Ook kun je zelf proberen de dwanghandelingen te beperken en uit te stellen. Tegelijk is het belangrijk op tijd professionele hulp in te schakelen. Nemen de gedachten en handelingen veel tijd en energie in beslag? Belemmert het je dagelijks functioneren? Merk je dat je steeds meer situaties uit de weg gaat. Zoek dan de professionele hulp van een psycholoog. 

Tips voor je partner of voor een dierbare met een dwangstoornis

De volgende adviezen zijn er voor partners, vriend(in) of een dierbare van iemand met een dwangstoornis:

• Lees wat een dwangstoornis inhoudt om de dwanggedachten en klachten van je naaste beter te begrijpen;
• Stel de persoon met dwanggedachten gerust en biedt een vorm van ontspanning;
• Ga niet mee in de dwanggedachten of -handelingen. Reken de ander er ook niet op af. Besef dat de ander daadwerkelijk het gevoel heeft dat hij of zij dwanggedachten heeft of dwanghandelingen moet uitvoeren.
• Blijf ook letten op je eigen grenzen, als je iemand met dwang wilt helpen. Je kunt de ander alleen helpen als je zelf rustig bent.

Behandeling

Een dwangstoornis valt onder angststoornissen en is goed te behandelen met therapie. Na een angststoornis behandeling kunnen dwanggedachten en de neigingen tot dwanghandelingen blijven opkomen. Dat is op zichzelf niet vreemd; ook mensen zonder dwangstoornis ervaren soms opdringerige gedachten.
Cognitieve gedragstherapie (CGT), Exposure en Acceptance and Commitment Therapy (ACT) zijn veel toegepaste therapieën voor een dwangstoornis. Vaak worden ze gecombineerd waarbij je leert om:

1. Je dwanggedachten te toetsen en uit te dagen (CGT)
2. Afstand te nemen van je dwanggedachten (ACT)
3. De dwanghandelingen niet meer uit te voeren (Exposure)

De behandeling helpt je stap voor stap minder dwangrituelen te doen en je vermijdingsgedrag los te laten. Je werkt geleidelijk en in overleg; de opdrachten zijn uitdagend maar afgestemd op wat jij aankan. Jij bepaalt het tempo.

Het doel van een behandeling is om de klachten te verminderen en een terugval te voorkomen. In een behandeling leer je technieken om met je dwanggedachten om te gaan. Ook op de lange termijn. Naast therapeutische behandeling, wordt in overleg met een huisarts of psychiater, soms gekozen voor een aanvullende behandeling met medicijnen. Op deze manier krijg je weer controle over je leven en wordt je dagelijks leven minder door dwang beïnvloed.

Meer weten

Veelgestelde vragen